امام رضا علیه السلام توصیه های فراوانی در حوزه‌ی سبک زندگی خانوادگی ایراد فرموده اند که از همان ابتدای تشکیل خانواده، مدل تعامل زن و شوهر، روابط جنسی و زناشویی، تغذیه و خوراک، حجاب و عفاف، تربیت و آموزش و …. شامل می‌شود.
سبک زندگی رضوی، نقشه راه سعادت در زندگی دنیوی و اخروی

به گزارش خبرنگار صالحین خوزستان ، محمدمحسن حقیقی – به مناسبت هفته‌ی کرامت در این یادداشت قصد داریم تا بخشی از سبک زندگی خانوادگی را در سیره‌ی امام رضا علیه السلام بررسی کنیم لذا در ادامه به موضوع خانواده و الگوهای سبک زندگی خانوادگی پرداخته می‌شود.

خانواده بدون شک از مهم ترین نهادهای هر جامعه ای به شمار می رود. در ایران اسلامی علیرغم اهمیت خانواده، وضعیت این نهاد فارغ از هر گونه آماری و با یک مشاهده ساده در میان اطرافیان مان در ابعاد مختلف خوب بنظر نمی‌رسد: مدل تشکیل خانواده و ازدواج، تربیت و آموزش اعضای خانواده،‌ روابط زناشویی و عاطفی زوجین، نوع تغذیه، مدل تفریح، روابط با فامیل و همسایگان، مدل تعامل زن و شوهر و فرزندان، احترام به بزرگترها،‌ مصرف رسانه ای،‌ خط مشی اقتصادی، حجاب و عفاف و… جزء این ابعاد به شمار می‌روند و به تعبیری این تشکیل خانواده و ازدواج که قرار بوده به رشد و تربیت زن و مرد تبدیل شود، محلی جهت بروز انواع رفتارهای غیر انسانی و غیر منطقی شده است و نتیجه‌ی آن یا طلاق است و یا زندگی فیزیکی فارغ از هرگونه عاطفه. علت مسائل و مشکلات خانواده‌های فعلی و کنونیِ جامعه‌ی ما را بایستی در سبک زندگی خانوادگی آن‌ها جستجو کرد، سبک زندگی ای که حول ارتباط درون و برون خانوادگی تعریف می‌شود.

حال نکته ای که در اینجا اهمیت می‌یابد الگویی است که خانواده های ایرانی بر اساس آن زندگی می‌کنند و ارتباطات خود را تنظیم می‌کنند. طبیعتا در نظام اسلامی، الگوهای سبک زندگی می‌بایست بر اساس مبانی اسلامی تعریف شده باشند، ‌اما با کمی تحقیق و تفکر معلوم می‌شود که اتفاقا مشکل در همین جاست، عدم تبیین و ارائه الگوی سبک زندگی خانوادگی بر اساس اسلام در جامعه. در اینجا این سوال به سرعت پیش می‌آید که اگر الگوی خانواده های ما اسلامی نیست پس چیست؟ در پاسخ باید گفت که الگوی خانواده های ما در دوران تهاجم فرهنگی و رسانه ای، تحت تاثیر الگوی غربی قرار گرفته است.

الگویی که ناکارآمدیش در غرب بر همگان روشن است و متاسفانه خانواده های ما از آن متاثر شده اند. این تاثیر بدان معناست که ما در بعضی از مبانی و مصادیق متاثر شده ایم، به عنوان مثال می‌توان به خودخواهی و خودپسندی، تجمل، طمع، زیاده خواهی، اسراف، عدم توجه به فقرا و محرومین و… در زندگی ها اشاره کرد. مصادیق این تاثیر را نیز در نوع تغذیه، نوع ارتباطات فامیلی و خانوادگی، نوع پوشش، مدل مراسمات ازدواج و … می‌توان مشاهده نمود اما فارغ از این موضوع که نیازمند بحث و بررسی در فرصتی جداگانه است،‌ بررسی سبک زندگی خانوادگی در اسلام اهمیت میابد که چیست؟ چگونه است؟ روش های آن چیست؟ لذا در ادامه به جهت بررسی الگوی اسلامی به گفتار و سیره‌ حضرت رضا علیه السلام مراجعه می‌شود. البته استخراج الگوی اسلامی سبک زندگی خانوادگی نیازمند تحقیقی بنیادین و موسع است که در این مقال نمی‌گنجد و من باب نمونه فقط به بخش هایی اشاره می‌شود.

امام رضا علیه السلام توصیه های فراوانی در حوزه‌ی سبک زندگی خانوادگی ایراد فرموده اند که از همان ابتدای تشکیل خانواده، مدل تعامل زن و شوهر، روابط جنسی و زناشویی، تغذیه و خوراک، حجاب و عفاف، تربیت و آموزش و …. شامل می‌شود.

ازدواج نخستین مرحله برای تشکیل خانواده است. امام رضا علیه السلام در رابطه با انتخاب همسر،‌ مهریه، مراسم و جشن عقد و ازدواج احادیث متعددی دارند. ازجمله:«هنگامی که مردی از شما خواستگاری کرد که از دین و اخلاق او راضی بودید به ازدواج با او رضایت دهید. و مبادا فقر او ترا از این رضایت‏ باز دارد .» (میزان الحکمه. ج4 . ص280 )«با کسی که اخلاقش بد است وصلت نکنید.»(وسائل الشیعه . ج5 . ص10)هنگامی که ازدواج می‌کنی، بکوش مقدار مهریه از مهرالسنه بیشتر نشود که رسول خدا(ص) با این مقدار مهریه ازدواج کرد. (بحارالانوار 103/350).ولیمه و جشن عروسی را به دور از تجمل و اسراف از سنت های اسلامی میدانند و می‌فرمایند: «از سنت های اسلامی به هنگام ازدواج، برگزاری مراسم و غذا دادن به دیگران است.» (تحف العقول، ص ۵۲۳) حتی به زمان برگزاری آن نیز اشاراتی داشته اند«مراسم عروسی در شب، سنت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم است، چرا که خداوند شب را مایه آرامش قرار داده و زن هم آرامش خاطر است.» (وسائل الشیعه . ج20 . ص91 )

در ادامه جهت تثبیت و تحکیم خانواده و تنظیم روابط زن و شوهر نیز توصیه هایی می‌فرمایند: «در قیامت آن فردی به من نزدیک تر است که در دنیا خوش اخلاق و نسبت به خانواده خود نیک خوتر باشد.» (مسندالامام الرضا (ع) ج۱ ص۲۹۷) «هر مردی که زنش را خشنود کند، خداوند در روز قیامت مسرورش خواهد کرد.» (فروغ کافی ج۶ ص۶) «بهترین زنان آن هایی اند که خوش خو باشند، مدارا کنند، در غیاب همسرشان حافظ آبرو و مال او باشند. چنین کسانی کارگزاران خدایند و کارگزار خدا مأیوس نمی شود.» (مسندالامام الرضا(ع) ج۲ ص۲۵۵) روزی حسن بن جهم به محضر امام رضا(ع) مشرف شد. وی متوجه شد که حضرت، ظاهری آراسته دارد . با تعجب پرسید: «خضاب کرده‌اید؟» امام فرمود: بله، با حنا و برگ نیل خضاب کرده‌ام؛ مگر نمی‌دانی که این کار، سودی فراوان دارد؛ از جمله آنکه همسر تو دوست دارد در تو همان زیبایی و آراستگی را ببیند که تو دوست داری در او ببینی، و زنانی [در اقوام گذشته] به دلیل کم‌توجهی شوهرانشان به آرایش خود، از دایره عفت، بیرون رفتند و فاسد شدند.»

خانواده ها را به جهت گشایش در رزق و روزی و تلاش برای امرار معاش تشویق می‌کنند و جزای آن را جزای مجاهدت در راه خداوند می دانند و خانواده ها را توصیه به میانه روی در هزینه ها می کنند: «برای خانواده خود بهره ای از قرآن قرار دهید تا برای خانواده گشایش حاصل شود، خیر فراوان گردد و اهل خانه در برکت و فزونی باشند.» (المحجه البیضاء ج۲ ص۲۲۰) «فردی که برای برطرف کردن نیازهای خانواده کوشش می کند، پاداشی برتر از مجاهدان در راه خدا دارد.» (وسائل الشیعه ج۱۲ ص۱۴۳)«وَلْیَکُنْ نَفَقَتُکَ عَلَی نَفْسـِکَ وَ عَیالِکَ قَصْداً ، باید هزینه خود و خانواده ات بر پایه میانه روی باشد ». (فقه الرضا(ع) ، ص ۲۵۵)

ایشان صله رحم و ارتباط با خویشان را بسیار با اهمیت معرفی می‌کنند و در حدیث زیبایی درباره صله رحم می فرمایند:«صل رحمک ولو بشربه من ماء و افضل ما توصل به الرحم کف الاذی عنها»، «صله رحم کن، هرچند با جرعه آبی باشد، و بهترین صله رحم خودداری از آزار اوست.» (عیون اخبارالرضا، ج2، ص3) پیوند خویشاوندی را برقرار کنید، گرچه با جرعه آبی باشد و بهترین پیوند خویشاوندی، خودداری از آزار خویشاوندان است.

در رابطه با نوع تغذیه و خوراک نیز برای خانواده‌ها توصیه های فراوانی فرموده اند؛ ایشان وعده‌ی غذایی شب را بسیار مهم می‌دانند و می‌فرمایند:«اگر می خواهی همیشه با نشاط و سر دماغ باشی تا می توانی از شام شب بکاه و سبک به رختخواب برو! » و درجایی دیگر می فرمایند: «در بدن آدمی رگی است به نام ” عشا” . وقتی انسان شام نمی خورد این رگ تا صبح وی را نفرین می کند و می گوید : خدا تورا گرسنه و تشنه نگه دارد همانگونه که مرا گرسنه و تشنه نگه داشتی…. پس هیچکس شام را ترک نکند گرچه یک لقمه غذا یا آبی باشد.» (حلیه المتقین ص68) امام رضا(ع) همچنین خوردن نمک در آغاز غذا خوردن را از بین برنده هفتاد بیماری دانسته و در مورد آداب بعد خوردن، از خوابیدن بلافاصله پس از غذا نهی کرده و می فرمایند: « عادت کنید که شب بعد از غذا 2 ساعت بیداری داشته باشید»و همچنین فرمودند: هر گاه چیزی خوردی بر پشت بخواب و پای راست را بر روی پای چپ بگذار.( حلیه المتقین ص68) امام رضا علیه السلام در باره فواید و خواص مفید مصرف گوشت در عیون اخبار الرضا به نقل از امام علی علیه‏السلام می فرمایند:«نزد پیامبر صلی‏ الله ‏علیه و ‏آله و سلّم از گوشت و پیهْ یاد شد. فرمودند : هیچ پاره‏ای از این دو در معده جای نمی‏گیرد ، مگر این که در جای آن ، شفا می‏روید و بیماری‏ای از آن جا می‏رود.»( عیون أخبار الرضا علیه‏السلام ، جلد 2 ، صفحه 41 ، حدیث 130) امام رضا علیه السلام در حدیثی دیگر در باره اهمیت شکرگزاری و دعای پس از خوردن غذا به نقل از پدران گر امی خویش به نقل از امام حسین(ع) می فرماید: رسول خدا (ص) پس از تناول طعام دعا می کرد و می‌فرمود: اللهم بارک لنا فیه وارزقنا خیرا منه یعنی؛ خدایا برای ما در این طعام برکت فرما و بهتر از این روزی ما گردان.( عیون اخبار الرضا / باب 31 / حدیث 114)

این ها فقط بخشی از دریای بی کران علم و دانش اهل بیت علیهم السلام می‌باشد که توسل و چنگ زدن به آن ما را از گمراهی ها و ضلالت دور می کند و به قرب الهی نزدیک می سازد و می‌تواند الگوی مناسبی برای خانواده های ما باشند.